Για να πλάσεις παιδιά πρέπει πρώτα να πλάσεις τον εαυτό σου

"Μην κάνεις παιδιά μέχρι να είσαι έτοιμος 

να γίνεις δημιουργός και να γεμίσεις τον κόσμο δημιουργούς"

Είναι λάθος να γεννήσεις παιδιά από ανάγκη, 

λάθος να χρησιμοποιήσεις ένα παιδί για να ανακουφίσεις τη μοναξιά,

λάθος να δώσεις σκοπό στη ζωή σου φτιάχνοντας άλλο ένα αντίγραφο του εαυτού σου.

I. D. Yalom

"Μία στον ποπό για να μάθει!"

Έμαθε. Να μη σε εμπιστεύεται. Και έπαθε… τα παρακάτω:

(Από έρευνες σε παιδιά που δέχονταν ξυλιές στον ποπό με συχνότητα μια φορά το μήνα)
1. Μικρότερη εγκεφαλική μάζα από όση θα μπορούσε να έχει.

2. Αυξήθηκαν οι πιθανότητες να εμφανίσει καρκίνο διαφόρων μορφών λόγω της   

    εκχεόμενης κορτιζόλης από τον εγκέφαλο τη στιγμή του χτυπήματος και αργότερα. 

3. Αυξήθηκαν οι πιθανότητες να γίνει παχύσαρκο.

4. Αυξήθηκε η επιθετικότητά του.

5. Αυξήθηκαν οι πιθανότητες να εμφανίσει συναισθηματικές και αγχώδεις διαταραχές ως 

    ενήλικας.

6. Πιθανώς να οδηγηθεί σε αλεξιθυμία (απώθηση συναισθήματος, οδηγεί σε 

    ψυχοσωματικά).

7.Εμποδίστηκε η άρτια ανάπτυξη του προμετωπιαίου λοβού, που σχηματίζεται ως τα 

   τέσσερα, στερώντας από το παιδί την ικανότηταγια αυτορρύθμιση, προσδιορισμό και 

   εξωτερίκευση των συναισθημάτων του. Η ζημιά που γίνεται στον προμετωπιαίο λοβό 

   είναι μη ανάστρεψιμη.

Με Νομικούς όρους:

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προειδοποιεί ενάντι στη χρήση της σωματικής τιμωρίας (smacking/spanking, στα ελληνικά ‘ξυλιά’).Δεν υπάρχει ούτε μία έρευνα στον κόσμο που να επιβεβαιώνει την υποτιθέμενη ‘αποτελεσματικότητα’ της σωματικής τιμωρίας. Εν αντιθέσει, η κατάφορη απόρριψή της ως αντιπαιδαγωγικό και κακοποιητικό μέσο πειθαρχίας έρχεται σε ομοφωνία. Η ιδέα ότι το παιδί είναι μία άμορφη μάζα που πρέπει να σμιλευτεί με στέρηση και αυστηρότητα απορρέει από αβασάνιστες, κληροδοτημένες απόψεις παλαιότερων γενιών, και είναι διαμετρικά ασύμβατη με τη Θεωρία του Νου, και τα επιστημονικά πορίσματα.Για τους παραπάνω λόγους, η επιβολή σωματικού πόνου από τον γονιό σε οποιαδήποτε μορφή (χτύπημα στα οπίσθια, τράβηγμα αυτιών ή μαλλιών κτλ),απαγορεύεται πλέον σύμφωνα με το άρθρο 4 του Ν. 3500/06.

Θα πεις… ‘Κι εμείς που φάγαμε μία τι πάθαμε;’ Η πλειοψηφία ένα ή περισσότερα από τα προαναφερθέντα. Όσοι κατάφεραν να εξελιχθούν σε συναισθηματικά ώριμους ανθρώπους με γνώμονα τον σεβασμό τη συνύπαρξη, τα κατάφεραν παρά το ξύλο, όχι χάρη σε αυτό.

Και τι να κάνω;

- Κάθε φορά που ζητάει επίμονα κάτι δεν ξέρει άλλο τρόπο να το κάνει. Βοήθησέ το να εκφραστεί. Θα μάθει να χρησιμοποιεί πιο αποτελεσματικά το μυαλό του.
- Προστάτευσε το παιδί σου από τον ίδιο σου το θυμό. Αν νομίζεις ότι δεν αντέχεις εκείνη τη στιγμή απομακρύνσου από το χώρο.

-Γίνε για το παιδί σου το πρότυπό του. Φέρσου του όπως κι εκείνο θα ήθελες να σου φερθεί μεγαλώνοντας.

-Κάθε φορά που του εξηγείς αντί να το μαλώνεις, το βοηθάς να έρθει σε επαφή με τα συναισθήματά του.

-Είναι σημαντικό το παιδί σου να ξέρει ότι αποδέχεσαι όλα του τα συναισθήματα, ακόμη και τα δύσκολα.

-Νομίζεις ότι σε καταλαβαίνει σαν ένας μικρός ενήλικας; Όχι. Ο εγκέφαλός του δεν είναι ακόμη πλήρως διαμορφωμένος. Σε χρειάζεται για να τον διαμορφώσει πλήρως και με υγεία. Αργότερα θα θαυμάζεις τον τρόπο που θα χειρίζεται δύσκολες καταστάσεις.

-Μπες στη θέση του. Η αγάπη και η ενσυναίσθηση προτείνονται παγκοσμίως ως τα καλύτερα μέσα διαπαιδαγώγησης.

-Μπορεί κάποιες φορές να φαίνεται δύσκολο αλλά ακούγοντας το παιδί σου με αγάπη και αποδοχή, του δίνεις τα εφόδια ώστε να πραγματώνει όλες του τις δυνατότητες.. να εξελίσσεται στον καλύτερο εαυτό του!

-Δε χρειάζεσαι κανένα νόμο να σου πει ότι τα χέρια σου είναι για να χαϊδεύουν και να προστατεύουν το παιδί σου. Η φωνή σου για να το συντροφεύει και να το ανακουφίζει.

Καλό ταξίδι σε ένα κόσμο που κι εσύ στερήθηκες: ένα κόσμο χωρίς βία.

(Σύνταξη και επιμέλεια κειμένου Λ. Βαρότσις & Δ. Μαρινάκη για τις ομάδες "Ενσυναίσθηση" & "Έλληνες γονείς ενάντια στη σωματική και ψυχολογική βία", Δεκ. 2014)

Βελτίωση συμπεριφοράς χωρίς φωνές!

Συμβουλές για βελτίωση της συμπεριφοράς του παιδιού με ήρεμο τρόπο!

● Αποφύγετε τους γενικευμένους και υπερβολικούς επαίνους. Όλοι ξέρουμε ότι πρέπει να επαινούμε τα παιδιά μας, αλλά οι γενικές και οι υπερβολικές εκφράσεις τους κάνουν περισσότερο κακό παρά καλό. Αντί λοιπόν να λέτε «υπέροχα», «άψογα», «θαυμάσια», επιλέξτε τον συγκεκριμένο και συγκρατημένο έπαινο, όπως «βλέπω ότι διάβασες προσεκτικά τα μαθήματά σου, προσέχοντας την ορθογραφία σου και κάνοντας την αντιγραφή σου. Βλέπω επίσης ότι δεν άφησες κενά. Αυτό είναι πολύ καλό». 

● Να επαινείτε την απουσία της ενοχλητικής συμπεριφοράς. Για να αντιμετωπίσετε μια ενοχλητική συμπεριφορά του παιδιού (π.χ. ότι μιλάει απότομα, τρώει τα νύχια του, σας διακόπτει όταν μιλάτε στο τηλέφωνο, ζητάει διαρκώς κάτι, δεν διαβάζει) αρχίστε να δίνετε έμφαση στις στιγμές που το παιδί δεν συμπεριφέρεται κατ’ αυτόν τον τρόπο. Αυτές τις στιγμές, να χρησιμοποιείτε τον συγκεκριμένο/συγκρατημένο έπαινο για να του τις επισημαίνετε. Να λέτε λ.χ. «βλέπω ότι δεν με διέκοψες στο τηλέφωνο… αυτό είναι πολύ καλό». 

● Αφιερώστε τους «ειδικό» χρόνο. Κάθε ένας από τους γονείς πρέπει να αφιερώνει σε κάθε ένα από τα παιδιά λίγο ειδικό, αποκλειστικό χρόνο, που θα περνάνε κάνοντας οι δυο τους κάποιες δραστηριότητες. Ο χρόνος αυτός πρέπει να είναι καθημερινός ει δυνατόν, να διαρκεί τουλάχιστον 10 λεπτά και να μην αφιερώνεται για να βλέπουν μαζί τηλεόραση ή να παίζουν στο κομπιούτερ, αλλά σε κάτι άλλο που αρέσει και στους δύο. Τα παιδιά χρειάζονται πρωτίστως χρόνο από τον γονέα του ιδίου φύλου – κι αν ο ένας δεν υπάρχει, από άλλο κοντινό ενήλικα του ιδίου φύλου.

 ● Μάθετε να ακούτε πρώτα το παιδί. Για να λύσετε κάποιο πρόβλημα, πρέπει πρώτα να ακούσετε τι έχει να πει το παιδί, και αναλόγως να προσαρμόζετε την απάντησή σας. Με τον τρόπο αυτό τα παιδιά ξεπερνούν πιο εύκολα και πιο γρήγορα τον θυμό ή τα αρνητικά συναισθήματά τους, ενώ έχουν και την ευκαιρία να επεξεργαστούν τα συναισθήματά τους, να τα νιώσουν πλήρως και μετά να τα ξεπεράσουν και να ηρεμήσουν. Για να ακούσετε το παιδί, βάλτε στην άκρη τα δικά σας συναισθήματα, σταματήστε ό,τι κι αν κάνετε, συγκεντρωθείτε σε ό,τι σας λέει κοιτάζοντάς το στα μάτια και αναλογισθείτε πως μπορεί να νιώθει το παιδί. Το συναίσθημα που θα φαντασθείτε, εκφράστε το στο παιδί, δίχως όμως να το καθησυχάσετε, να προσπαθήσετε να εκλογικεύσετε, να του κάνετε κήρυγμα ή να το δικαιολογήσετε. Πείτε λ.χ. «ακούγεσαι πολύ απογοητευμένος/θυμωμένος που χάλασε το παιχνίδι σου».

 ● Ετοιμαστείτε εκ των προτέρων. Αυτή είναι μια πανίσχυρη τεχνική για να εξασφαλίσετε ότι το παιδί θα ακολουθεί τους κανόνες του σπιτιού. Πρέπει να την εφαρμόσετε πριν συμβεί η αρνητική συμπεριφορά και οπωσδήποτε όχι εν ώρα αψιμαχίας ή όταν βιάζεστε. Επιπλέον, το παιδί είναι αυτό που θα μιλάει, όχι εσείς. Τι πρέπει να κάνετε; Διαλέξτε μια ουδέτερη στιγμή (να μην έχει προηγηθεί καυγάς) που θα έχετε άφθονο χρόνο στη διάθεσή σας. Καθίστε κάτω με το παιδί και θέστε του μερικά βασικά ερωτήματα (για κάθε ερώτημα και απάντηση, να αφιερώνετε έως 60 δευτερόλεπτα). Κάθε ερώτηση πρέπει να είναι λεπτομερής και να μην απαντιέται με «ναι» ή «όχι», αλλά να έχει συγκεκριμένη απάντηση. Επιπλέον, επειδή το παιδί ξέρει τις απαντήσεις, εσείς δεν πρέπει να του τις πείτε, αλλά να περιμένετε να τις πει μόνο του. Παράδειγμα; «Όταν γυρνάμε από το ποδόσφαιρο, τι είναι το πρώτο που πρέπει να κάνουμε; Πού θα βάλουμε την τσάντα; Πού θα βάλουμε τα παπούτσια; Τι θα κάνουμε τα λερωμένα ρούχα;». Όσο πιο λεπτομερής είναι κάθε απάντηση του παιδιού, τόσο περισσότερο εντυπώνεται στη μνήμη του. 

● Μην ζητάτε ποτέ δεύτερη φορά το ίδιο πράγμα. Για να κάνει το παιδί ό,τι ζητάτε με το πρώτο (στο 90% των περιπτώσεων τουλάχιστον) εφαρμόστε την απλή μέθοδο που ακολουθεί. Είναι κατάλληλη για παιδιά ηλικίας άνω των 3 ετών και δεν συνιστάται σε δύο περιπτώσεις: όταν το παιδί κάθεται μπροστά σε μία οθόνη και όταν βιάζεστε.

 Η μέθοδος έχει ως εξής:

1. Πηγαίνετε στο δωμάτιο όπου βρίσκεται το παιδί, σταθείτε δίπλα του και κοιτάξτε το.

2. Περιμένετε να γυρίσει να σας κοιτάξει και αυτό – αλλά να κοιτάει μόνο εσάς και πουθενά αλλού.

3. Πείτε στο παιδί τι θέλετε να κάνει – αργά, με απλά λόγια, με σαφήνεια και μόνο μία φορά.

4. Ζητήστε από το παιδί να επαναλάβει ό,τι του είπατε, λέγοντας «Πες μου σε παρακαλώ τι πρέπει να κάνεις τώρα» (μόλις το παιδί αρχίσει να το λέει, έχει αρχίσει να γίνεται δική του απόφαση και ευθύνη).

5. Περιμένετε στη θέση σας να κάνει το παιδί ό,τι του ζητήσατε – και κάθε τι σωστό που κάνει, να το επαινείτε συγκεκριμένα και συγκρατημένα.

 Καθώς θα περνάει ο καιρός, τα τελεύταια δύο βήματα θα πάψουν να είναι απαραίτητα και τελικά θα απαιτούνται μόνο τα τρία πρώτα.

Πηγή : adoptedingr.wordpress.com

Συμβίωση συναισθηματικών δυσκολιών και μαθησιακών διαταραχών

Οι μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες έχουν ένα σκληρό χρόνο προσαρμογής στο σχολικό περιβάλλον και δε διαθέτουν τις απαραίτητες συναισθηματικές και κοινωνικές δεξιότητες για να πετύχουν. Ο Saenz (2009) πραγματοποίησε μια εκτεταμένη έρευνα όσον αφορά τη σχέση συναισθηματικής νημοσύνης και ακαδημαϊκής επιτυχίας και τονίζει τη σημασία της κοινωνικής-συναισθηματικής μάθησης παράλληλα με τη γνωστική μάθηση.

Στο παρελθόν υπεύθυνη για την ακαδημαϊκή επίδοση και την επιτυχία θεωρούταν αποκλειστικά η διανοητική ανάπτυξη και η νοημοσύνη. Τελικά, όμως, φαίνεται ότι η συναισθηματική νοημοσύνη παίζει καταλυτικό ρόλο (Petrides, Frederickson & Furnham, 2004). Τις τελευταίες δεκαετίες, οι ερευνητές στο εξωτερικό μελετούν τη σχέση μεταξύ μαθησιακών διαταραχών, προβλημάτων συμπεριφοράς και συναισθηματικής νοημοσύνης και πώς αυτοί οι παράγοντες επηρεάζουν με τη σειρά τους τις ακαδημαϊκές επιδόσεις (Bryan, Burstein, Ergul, 2004). Η μελέτη της σχέσης της ακαδημαϊκής επίδοσης των μαθητών που παρουσιάζουν μαθησιακές δυσκολίες και προβλήματα συμπεριφοράς με τη συναισθηματική νοημοσύνη θα μπορούσε να βοηθήσει στην ανάπτυξη στρατηγικών και εκπαιδευτικών παρεμβάσεων και να ενισχύσει τους μαθητές που παρουσιάζουν τέτοιου είδους δυσκολίες (Borin, 2012; Humphrey, Curran, Morris, Farrell, Woods, 2007; Parker, Summerfeldt, Hogan, & Majeski, 2004).

Μια συχνή συναισθηματική δυσκολία των παιδιών με μαθησιακές αναπηρίες είναι ο φόβος. Συχνά, τα συναισθήματα του φόβου καλύπτονται από άλλα συναισθήματα όπως αυτά του θυμού ή του άγχους. Πιο συγκεκριμένα ο φόβος σχετίζεται με την αποτυχία, την απόρριψη, τη γελιοποίηση, την κρίση ή την κριτική. Για τους περισσότερους ανθρώπους, το άγχος της αποτυχίας θα ήταν αυτό που θα τους παρακινούσε να πετύχουν αλλά για τα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες αυτό το άγχος μπορεί να τα παραλύσει και να τα εμποδίσει να έχουν νέες ευκαιρίες μάθησης. Τελικά, αναπτύσσουν στρατηγικές αντιμετώπισης για να κρύψουν τη δυσκολία τους.

Έχει διαπιστωθεί ότι οι μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες αισθάνονται περισσότερη μοναξιά και είναι λιγότερο ενσωματωμένοι στο σχολικό πλαίσιο σε σχέση με τους συμμαθητές τους. Ευρύματα δείχνουν ότι οι μαθησιακές δυσκολίες συνδεόνται με υψηλά επίπεδα άγχους. Μάλιστα, τα παιδιά τείνουν να αισθάνονται συχνά ότι συμβαίνουν γεγονότα πέρα από το έλεγχό τους.

Κάποιοι ερευνητές συνδέουν σταθερά την κατάθλιψη σε παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες ενώ άλλοι σημειώνουν την υψηλή συννοσηρότητα μεταξύ των δύο. Τα σχολικά επιτεύγματα έχουν σημαντικό αντίκτυπο στην αυτοπεποίθηση των παιδιών ενώ η απώλεια ικανοτήτων και σχολικής ετοιμότητας οδηγεί σε αισθήματα ανεπάρκειας και απόσυρσης.

Παράλληλα, οι μαθητές με μαθησιακές διαταραχές συχνά επιδεικνύουν προβλήματα στην κοινωνικής ικανότητα. Αναμφισβήτητα, αυτή η μειωμένη κοινωνική ικαντότητα οδηγεί σε συνασθηματικές ανησυχίες. Για παράδειγμα, αν ένα παιδί έχει έλλειψη φίλων θα νιώσει επιπλέον σύγχυση, θλίψη και άγχος, τα οποία είναι συναισθήματα που μπορεί να υπάρχουν ήδη ως αποτέλεσμα των μαθησιακών αναπηριών του.

Μάλιστα, η συνεχόμενη σχολική αποτυχία και η απογοήτευση που βιώνουν αυτά τα παιδιά είναι πολύ πιθανόν να οδηγήσουν σε έντονα αισθήματα κατωτερότητας, τα οποία με τη σειρά τους μπορεί να εντείνουν την αρχική ανεπάρκεια μάθησης. Για παράδειγμα, το άγχος που εμφανίζεται ως αποτέλεσμα δυσκολιών σε ορισμένα σχολικά καθήκοντα μπορεί να μειώσει την ικανότητα του παιδιού να παρακολουθεί στο μάθημα και να συγκεντρώνεται. Επίσης, ένα παιδί για να αποφύγει την οδυνηρή εμπειρία της αποτυχίας είναι πιθανόν να ξεφεύγει με τη φαντασία του και να ονειροπολεί κατά τη μαθησιακή διαδικασία. Το γεγονός αυτό δεν οδηγεί μόνο στην αποτυχία να μάθει νέες δεξιότητες αλλά ακόμα χειρότερα, ενισχύει την αίσθηση του παιδιού ότι η αναπηρία του είναι πολύ μεγάλη για να την χειριστεί. Επιπλέον, αν επανειλλημένα οι προσπάθειες του παιδιού να ανταποκριθεί στα σχολικά του καθήκοντα είναι ανεπιτυχείς, μπορεί να εγκαταλείψει την προσπάθεια.

Δεδομένου ότι τα παιδιά με μαθησιακές διαταραχές, διατρέχουν κίνδυνο να εμφανίσουν χαμηλή αυτοεκτίμηση και αυτοεικόνα, κατάθλιψη ή άγχος που συχνά εκφράζεται ως φόβος για μια ενδεχόμενη σχολική αποτυχία, ο ρόλος της οικογένειας και του σχολείου παίζουν καταλυτικό ρόλο στην εξέλιξη της διαταραχής και των συνοδών προβλημάτων. Τα συναισθήματα της μοναξιάς και του θυμού ως δευτερογενείς συνέπειες μπορεί να έχουν επιπρόσθετα αρνητική επίδραση στη γνωστική και στην ψυχική κατάσταση των παιδιών. Επιπλέον, η επαναλαμβανόμενη σχολική αποτυχία είναι πιθανόν να οδηγήσει σε παραβατική και σε αντικοινωνική συμπεριφορά με αποτέλεσμα την ανυπακοή, τις παραβάσεις σε κανόνες (Morgan, Farka, Tufis, & Sperling, 2008) αλλά και την πρόωρη εγκατάλειψη της σχολικής φοίτησης.

Για όλους τους παραπάνω λόγους, τα παιδιά που αντιμετωπίζουν μαθησιακές δυσκολίες χρειάζεται να επαινούνται για την προσπάθεια που καταβάλλουν και όχι μόνο για το αποτέλεσμα. Χρειάζεται να ενθαρρύνονται στους τομείς εκείνους που έχουν ικανότητες και να νιώθουν ότι έχουν την υποστήριξη των δασκάλων ώστε να μην αισθάνονται απομονωμένα από το σύνολο της τάξης. Ακόμη, πρέπει να έχουν την κατανόηση των γονιών τους για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν και να μη συγκρίνονται οι βαθμοί τους και οι εργασίες τους με αυτές των συμμαθητών τους ή των αδερφών τους. Τέλος χρειάζεται να νιώθουν ασφάλεια τόσο στο οικογενειακό όσο και στο σχολικό περιβάλλον. Η συνεργασία και η τακτική επικοινωνία των γονέων, των θεραπευτών και των δασκάλων είναι απαραίτητη.

Κρίνεται ακόμη πολύ σημαντικό πριν και μετά τη διάγνωση να ενημερώνονται οι γονείς ως προς τη φύση των δυσκολιών. Συχνά, οι γονείς δυσκολεύονται να αποδεχτούν ότι το παιδί τους μπορεί να έχει κάποια μαθησιακή «αναπηρία» ειδικά όταν αυτή δεν είναι ορατή. Πριν τη διάγνωση του παιδιού οι γονείς μπορεί να είναι αγχωμένοι ή και θυμωμένοι με το παιδί που συνήθως έχει την ταμπέλα του «τεμπέλη». Σε πρώτη φάση, η διάγνωση μπορεί να λειτουργήσει ανακουφιστικά για τους γονείς αλλά μετέπειτα έχει ως επακόλουθο δυσάρεστα συναισθήματα: αισθάνονται υπεύθυνοι και ένοχοι, ότι έκαναν κάτι λάθος, ή νιώθουν θυμό, άγχος, απογοήτευση και απώλεια (Karande & Kulkarni, 2009; Karande, Kumbhare, Kulkarni, & Shah, 2009). Όπως συμβαίνει με οποιαδήποτε άλλη απώλεια, οι γονείς θα περάσουν από συγκεκριμένα στάδια μέχρι να αποδεχτούν τη δυσλεξία του παιδιού τους και σε αυτή τη φάση, η ενημέρωση και η συμβουλευτική θα τους βοηθήσουν πολύ.

Κομποθέκρα Κακαβούλη Αλεξία

Εκπαιδευτικός - Ειδική Παιδαγωγός

(BSc - PgD - MSc)

Χαρακτηριστικά οικογενειών με παιδιά με προβλήματα συμπεριφοράς

Μερικά χαρακτηριστικά  των οικογενειών  με παιδιά που αντιμετωπίζουν   προβλήματα  συμπεριφοράς

• Αρνητικές  εμπειρίες  των  γονέων στη  δικιά   τους  παιδική  ηλικία.
• Συναισθηματική  και  συμπεριφορική ασυνέπεια /αστάθεια  των  γονέων  (σκληρές  τιμωρίες  και   υπερ-χαλαρότητα).
• Οι γονείς έχουν αδυναμία  να  εκφράσουν σαφείς  προσδοκίες. 
• Ανικανότητα επιβολής  σαφών  ορίων.
• Υπερβολικά  αυστηρές  ή  ακατάλληλες   τιμωρίες (συστηματικά).
• Ασταθείς  και  αντιφατικές συμπεριφορές   επίπληξης.
• Σκληρές  πρακτικές πειθαρχίας,  συστηματική   σωφρονιστική  και  σκληρή  πειθαρχία.
• Κατάργηση  αίσθησης  αγάπης και   προστασίας.
• Χαμηλή  συναισθηματική  εμπλοκή των   γονέων.
• Χαμηλή  υποστηρικτική  στάση  και   επιθετικότητα.
• Έλλειψη  σταθερής  συναισθηματικής   υποστήριξης.
• Επικριτική  γονική  στάση.
• Μητρική  απόρριψη: ο  πιο  σταθερός  προβλεπτικός  παράγων  των διαταραχών  συμπεριφοράς  στην  προσχολική   ηλικία.
• Αρνητικότητα  των  γονέων: υψηλός  παράγοντας  κινδύνου.
• Συχνές  οικογενειακές  συγκρούσεις.

• Περιορισμένες  ή  φτωχές  δεξιότητες  στην επίλυση  των  συζυγικών  συγκρούσεων.
• Αρνητικό  συναισθηματικό  κλίμα.
•  Έλλειψη  εμπλοκής  του  πατέρα-έντονα   συζυγικά  προβλήματα-επιθετικότητα.
•  Αδυναμία  επίλυσης  προβλημάτων  παιδιών. 
• Αδυναμία  ενσυναίσθησης-επιθετικές  λύσεις.
• Γονική  ψυχοπαθολογία.

• Ύπαρξη  αντικοινωνικών  αξιών  στην  οικογένεια.
• Έλλειψη  ελέγχου,  καθοδήγησης.

• Εγκατάλειψη,  έλλειψη  υποστήριξης.

• Συστηματική  έκθεση  των παιδιών σε  συζυγικές  συγκρούσεις.
• Κακοποίηση
: υψηλός  παράγοντας  κινδύνου.
• Συζυγική  αστάθεια  (χωρισμός,  διαζύγιο).
• Προβλήματα  στη  διατήρηση  αρμονικών  και   ισορροπημένων  σχέσεων  με  συντρόφους,   συναδέλφους,  συνεργάτες.
• Σοβαρές  πιθανότητες  εκδήλωσης  τάσεων   προς  την  ομαδική  βία  (αγώνας   ποδοσφαίρου): πιθανότητες  εκδήλωσης  αντικοινωνικής  βίας.

                Πηγή:  PSYM 503 DL-Εκπαιδευτικές Παρεμβάσεις,  Δρ Ν.Ηλία, Nicosia University